Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze ogłosi w czwartek wyrok w sprawie, którą w 2019 roku wniosła Gambia przeciwko Mjanmie. Chodzi o oskarżenie o ludobójstwo Rohingjów, muzułmańskiej mniejszości z zachodniej części kraju. To pierwsze rozstrzygnięcie w którejkolwiek ze spraw dotyczących losu tej społeczności, toczących się przed sądami na świecie.
O co oskarżona jest Mjanma
Gambia zarzuca władzom Mjanmy złamanie Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa z 1948 roku. Według jej oskarżenia w latach 2016–2017 w stanie Rakhine prowadzono zaplanowaną kampanię podpaleń, gwałtów i zabójstw. Jej celem miało być zniszczenie Rohingjów w całości lub w części.
Misja ONZ badająca sprawę uznała, że w tych atakach mogło zginąć około 10 tysięcy osób. Około 700 tysięcy Rohingjów uciekło do sąsiedniego Bangladeszu. Większość z nich mieszka tam do dziś w największym obozie dla uchodźców na świecie. Już wcześniej przez dziesięciolecia byli prześladowani przez władze kraju o buddyjskiej większości: wielu przymusowo przesiedlano do obozów, a większości odmawiano obywatelstwa.
Siedem lat do wyroku
Już miesiąc po złożeniu pozwu do Hagi pojechała Aung San Suu Kyi, wówczas faktyczna przywódczyni cywilnej władzy w Mjanmie i laureatka Pokojowej Nagrody Nobla. Uznała zarzuty za niepełne i błędne, co mocno nadszarpnęło jej opinię symbolu walki o prawa człowieka. W 2020 roku Trybunał nakazał Mjanmie podjęcie wszelkich możliwych kroków, by zapobiec aktom ludobójstwa. Organizacje praw człowieka twierdzą, że ten nakaz był jawnie ignorowany.
Rok później wojsko obaliło demokratycznie wybrany rząd i aresztowało Aung San Suu Kyi, co zapoczątkowało krwawą wojnę domową trwającą do dziś. W 2022 roku Trybunał odrzucił wątpliwości Mjanmy co do swojej jurysdykcji i prawa Gambii do wniesienia sprawy. W styczniu tego roku odbyło się 14 dni rozpraw. Gambia powołała trzech świadków i eksperta, Mjanma jednego świadka.
Kluczowe pytanie: zamiar
Sedno sporu to zamiar, bo ludobójstwo to nie tylko zabijanie, ale działanie z intencją zniszczenia grupy. Mjanma przekonuje, że prowadziła legalną operację antypartyzancką i antyterrorystyczną. Przypomina, że w sierpniu 2017 roku, kilka dni przed najcięższymi działaniami armii, Arakańska Armia Ocalenia Rohingjów zaatakowała w skoordynowany sposób ponad 30 posterunków policji i zabiła kilku funkcjonariuszy.
Gambia odpowiada, że jedno nie wyklucza drugiego. Jej zdaniem przemoc seksualna i zabijanie dzieci świadczą o tym, że ludobójstwo było częścią celu. Michael Becker, wykładowca prawa praw człowieka w Trinity College w Dublinie i dawny pracownik prawny Trybunału, zauważa, że takie okrucieństwa trudno pogodzić z tezą o innym celu niż terroryzowanie Rohingjów.
Śledczy nie mieli dostępu do Rakhine, więc opierali się na relacjach ofiar i świadków oraz raportach ONZ i innych organizacji. Sprawa pokaże więc także, jak Trybunał ocenia dowody pośrednie. Melanie O’Brien, profesor prawa międzynarodowego z Uniwersytetu Zachodniej Australii, zwraca uwagę, że Gambia powołuje się na naruszenie kilku artykułów konwencji. Wyrok może być więc złożony, a Trybunał może przyznać rację jednej ze stron w jednych kwestiach, a drugiej w pozostałych.
Co to zmieni, także poza Mjanmą
Orzeczenie wiąże formalnie tylko Gambię i Mjanmę, ale może wpłynąć na inne sprawy. Trybunał rozpatruje podobne pytania w sporach Demokratycznej Republiki Konga z Rwandą, Ukrainy z Rosją oraz RPA z Izraelem. Becker ocenia, że sposób rozstrzygnięcia kwestii zamiaru „będzie miał poważne konsekwencje dla innych spraw”. Stwierdzenie ludobójstwa mogłoby też wzmocnić wniosek o nakaz aresztowania przywódcy junty Min Aung Hlainga, który rozpatruje Międzynarodowy Trybunał Karny.
Dla polskiego czytelnika sprawa nie ma bezpośrednich skutków prawnych, bo Polska nie jest jej stroną. Pośrednio może jednak mieć znaczenie, bo wykładnia pojęcia ludobójstwa może być przywoływana w sprawie Ukrainy przeciwko Rosji, toczącej się w tym samym Trybunale i dotyczącej naszego sąsiedztwa.
Nie wiadomo też, ile wyrok zmieni w praktyce dla samych Rohingjów. Egzekwowanie ewentualnych odszkodowań czy zadośćuczynienia należałoby do Rady Bezpieczeństwa ONZ, gdzie weto mają Chiny i Rosja, sojusznicy reżimu Min Aung Hlainga. Aktywista Aung Kyaw Moe, którego rodzina musiała uciekać z kraju, mimo to ma nadzieję na odszkodowania, zadośćuczynienie i sprawiedliwość okresu przejściowego w dłuższej perspektywie.
Źródło: DW – „ICJ to rule on Rohingya genocide case against Myanmar: What to know”
